Astrokalender voor november 2011 Tijdstippen zijn in Midden-Europese wintertijd (MET)

woensdag 2 november
02.08:  Mercurius staat 2.0° ten zuidwesten van Venus (-3.3m). De dichtste nadering vindt onder de horizon plaats voor een waarnemer in de Benelux. Bij ons is de samenstand niet of nauwelijks zichtbaar. De helderheid van Mercurius is nu -0,2m.  

17.38:  De Maan is in de fase van Eerste Kwartier. De rechter helft van de Maan is nu verlicht en de Maan is met name 's avonds zichtbaar. Om de Maan waar te nemen door een verrekijker of telescoop is de tijd rond (en met name voor) Eerste Kwartier zeer geschikt. Op de grens tussen het verlichte en het donkere deel van de Maan komt de Zon net op. De lange schaduwen van de bergen en kraterranden brengen een extra diepte-effect met zich mee en het maanoppervlak krijgt daarmee, bekeken door een kijker, een duidelijk driedimensionaal karakter.  

19.33:  De Galileïsche maan Io staat op 14,8” ten zuiden van Europa. Om de manen van Jupiter te bekijken is een verrekijker op statief al voldoende. Zie ook de figuur hiernaast en de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer informatie.  

donderdag 3 november
02.02:  Vannacht zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Europa volledig waar te nemen. Om 2:02 uur zien we het begin van de bedekking wanneer Europa achter Jupiter verdwijnt, en eindigt om 4:44 uur, op het moment dat Europa weer uit Jupiter's schaduw verschijnt.  

vrijdag 4 november
21.02:  Vanavond is een overgang van de Jupitermaan Europa en van Europa's schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel te zien. Om 21:02 uur zien we het begin van de overgang wanneer Europa voor de Jupiterschijf verschijnt, en eindigt om 23:48 uur, op het moment dat Europa's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. In de tussentijd is te zien hoe Europa's schaduw de schijf van Jupiter betreedt (om 21:21 uur) en Europa de Jupiterschijf weer achter zich laat (23:23 uur). Voor meer details, zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter.  

zaterdag 5 november
03.24:  Vannacht is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Io volledig waar te nemen. De bedekking begint om 3:24 uur, wanneer Io achter Jupiter verdwijnt, en duurt tot 5:44 uur, wanneer Io weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.  

23.31:  De planetoïde 29 Amphitrite is in oppositie. De planetoïde, die in het sterrenbeeld Ram staat, heeft tijdens de oppositie een schijnbare magnitude van +8,7m en moet met een telescoop worden waargenomen. Amphitrite bereikt een maximale hoogte boven de horizon van circa 61°. Dit gebeurt rond 00:18 uur, en geldt strikt genomen voor een waarnemer in Utrecht. Klik op het kaartje hiernaast voor een grotere kaart, met de positie van de planetoïde en sterren tot magnitude +9,7m. Kijk voor meer details over de oppositie van Amphitrite op deze pagina. Voor meer gegevens van planetoïden, zie de pagina Planetoïden in 2011.  

zondag 6 november
00.31:  Vannacht zijn overgangen van Io en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel waar te nemen. De overgang begint om 0:31 uur, op het moment dat Io de schijf van Jupiter betreedt, en eindigt om 2:54 uur, wanneer Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is te zien hoe Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (00:43 uur) en Io de schijf van Jupiter weer verlaat (om 02:40 uur). Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.  

14.00:  De maxima van de meteorenzwermen Tauriden en Tauriden noord vinden vandaag plaats. De radianten van de zwermen staan tussen 01:00 uur en 01:30 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 52° en 60° boven de horizon (zie het kaartje hiernaast). Onder ideale omstandigheden zijn er van deze zwermen zo'n 14 meteoren per uur te verwachten. De meteoren zijn traag, helder oranje en soms vuurbollen. Rond 07:15 uur gaat het schemeren en om 07:43 uur komt de Zon op. De Maan is voor ongeveer 80% verlicht, maar gaat om 03:07 uur onder. De piek van deze zwermen is relatief laag, maar de duur van het maximum is met 59 dagen vrij lang, zodat in totaal toch nog een redelijk aantal meteoren te zien is. Zie de pagina's Tauriden 2011 en Tauriden noord 2011 voor meer details voor deze zwermen.  

21.50:  In de nacht van 6 op 7 november is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Io in zijn geheel te zien. Om 21:50 uur zien we het begin van de bedekking wanneer Io achter Jupiter verdwijnt, en duurt tot 0:13 uur, wanneer Io weer uit Jupiter's schaduw verschijnt. Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

maandag 7 november
00.13:  Tussen 0:13 en 6:19 uur nemen we alle grote Jupitermanen ten oosten van de planeetschijf waar. Vanaf Jupiter gezien zijn dat Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 31° boven de westzuidwestelijke horizon. De Zon staat 40° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van de manen van Jupiter is een stabiele verrekijker voldoende. Zie ook het slingerdiagram voor de manen van Jupiter.  

17.36:  Tussen 17:36 en 18:57 uur nemen we alle grote Jupitermanen ten oosten van de planeetschijf waar. Van binnen naar buiten: Io, Ganymedes, Callisto en Europa. Jupiter staat op een hoogte van 14° boven de oostelijke horizon, dus kies een waarneemplaats met een vrije blik op de horizon. De Zon staat 12° onder de horizon. Zie ook het slingerdiagram voor de manen van Jupiter.  

18.57:  Vanavond zijn overgangen van Io en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig waar te nemen. De overgang begint om 18:57 uur, wanneer Io voor de Jupiterschijf verschijnt, en duurt tot 21:22 uur, wanneer Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Io's schaduw de schijf van Jupiter betreedt (om 19:12 uur) en Io de schijf van Jupiter weer verlaat (21:06 uur).  

22.00:  In de nacht van 7 op 8 november zijn overgangen van Ganymedes en zijn schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig te zien. De overgang begint om 22:00 uur, op het moment dat Ganymedes voor de Jupiterschijf verschijnt, en eindigt om 0:45 uur, wanneer Ganymedes' schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Ganymedes' schaduw de schijf van Jupiter betreedt (22:50 uur) en Ganymedes de schijf van Jupiter weer verlaat (om 23:27 uur). Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

dinsdag 8 november
14.20:  De Maan staat in het apogeum; het punt van zijn baan om de Aarde dat het verst van de Aarde ligt. De afstand tussen de Aarde en de Maan bedraagt 406177 km. Door de grotere afstand lijkt de Maan nu kleiner aan de hemel te staan dan gemiddeld: 29’25,2”. De Maan is wassend, voor 94% verlicht en hij is vrijwel de gehele nacht zichtbaar; 's avonds in het (zuid)oosten en tegen de ochtend in het westen of zuidwesten. Het kaartje toont de Maan om 22:56 uur in het sterrenbeeld Vissen, op 51° boven de horizon, in het zuiden. Zie ook de interactieve applet Verschijnselen van de Maan.  

woensdag 9 november
16.07:  De Maan staat 4,0° ten noorden van Jupiter (-2,4m). De dichtste nadering vindt plaats op 2° onder de horizon en bovendien bij daglicht. De samenstand is te zien rond 17:30 uur. De twee objecten staan dan in het oosten, circa 10° boven de horizon, 4,1° van elkaar verwijderd. De Zon staat slechts 5° onder de horizon. De Maan is voor 99% verlicht.  

17.33:  Van 17:33 tot 4:16 uur (10/11) nemen we alle grote Jupitermanen ten westen van de planeetschijf waar. Van binnen naar buiten: Europa, Io, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 49° boven de zuidzuidoostelijke horizon en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 51° onder de horizon en het is goed donker. Voor het waarnemen van de manen van Jupiter is een stabiele verrekijker voldoende.  

21.35:  Jupiter's satelliet Io staat op 14,1” ten zuiden van Europa. Om de manen van Jupiter te bekijken is een goede, stabiele verrekijker genoeg. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.  

donderdag 10 november
12.11:  Venus staat 3.9° ten noorden van Antares, de helderste ster van het sterrenbeeld Schorpioen (+1,0m). De dichtste nadering gebeurt in onze streken op een hoogte van 10°, maar bij daglicht. De samenstand is vanuit de Lage Landen vrijwel onzichtbaar. De helderheid van Venus is nu -3,3m.  

12.53:  Mercurius staat 1.9° ten noorden van Antares, de helderste ster van het sterrenbeeld Schorpioen (+1,0m). De dichtste nadering vindt bij ons plaats op 11° hoogte, maar bij daglicht. Vanuit onze streken is er van de samenstand niet veel te zien. De helderheid van Mercurius is nu -0,1m.  

18.04:  De Maan bedekt 45 Arietis (RZ Arietis), een ster van magnitude +5,8 in het sterrenbeeld Ram. Om 18:04 uur verdwijnt de ster achter de zeer dunne onverlichte rand van de Maan en om 18:56 komt deze weer tevoorschijn, nu aan de verlichte maanrand. Bij het begin van de bedekking staat de Maan te Utrecht 13° boven de horizon, bij het einde 20°. De Maan is voor 100% verlicht, wat het waarnemen van de bedekking erg lastig maakt. Deze tabel toont de details van de bedekking voor een aantal plaatsen in Nederland en België.  

21.16:  Het is Volle Maan. De Maan staat tegenover de Zon aan de hemel. We zien hierdoor de Maan vrijwel de hele nacht, en de verlichte kant van de Maan is naar de Aarde gekeerd. Hoewel de Maan als geheel op dit moment erg goed te zien is, zijn er weinig details op de Maan zichtbaar. Voor een waarnemer in het midden van het deel van de Maan dat naar de Aarde toe gekeerd is staat de Zon in het zenit, en doordat het zonlicht vanuit de richting van de Aarde komt zien we vanaf de Aarde geen schaduwen, zodat er nauwelijks contrast is. Daarnaast is de Volle Maan een stoorzender bij het waarnemen van zwakkere objecten aan de sterrenhemel. Zie ook de maandelijkse maanfasekalender. Bij de volgende Volle Maan, op 10 december, vindt een totale maansverduistering plaats, die in onze streken gedeeltelijk zichtbaar is.  

vrijdag 11 november
Het is vandaag 11/11/11.  

16.00:  Het maximum van de meteorenzwerm δ-Eridaniden vindt vandaag plaats. De radiant van de zwerm staat rond 01:00 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 36° boven de horizon. Zelfs onder ideale omstandigheden is er van deze zwerm niet meer dan één meteoor per uur te verwachten. Rond 07:15 uur gaat het schemeren en om 07:52 uur komt de Zon op. De Maan is voor ongeveer 100% verlicht en is een flinke stoorzender; alleen de helderste meteoren zijn hierdoor zichtbaar. Zie de pagina δ-Eridaniden 2011 voor meer details voor deze zwerm.  

01.47:  De planetoïde 68 Leto is in oppositie. De planetoïde, die in het sterrenbeeld Ram staat, heeft tijdens de oppositie een magnitude van slechts +9,6m. Er is daarom een telescoop met redelijke opening nodig om het object te kunnen zien. Leto bereikt een maximale hoogte boven de horizon van circa 56°. Dit gebeurt rond 00:23 uur, en geldt strikt genomen voor een waarnemer in Utrecht. De kaart (zie hiernaast) toont de positie van de planetoïde en sterren tot een helderheid van +10,6m. Kijk op deze detailpagina voor meer informatie over de oppositie van Leto. Zie de pagina Planetoïden in 2011 voor meer gegevens van planetoïden.  

02.40:  Mars staat 1,3° ten noorden van Regulus, de helderste ster van het sterrenbeeld Leeuw (+1,4m). De dichtste nadering gebeurt bij ons op 21° hoogte boven de horizon, in het oosten. Mars heeft op dit moment een helderheid van +1,2m. Mars komt kort na middernacht op en staat tegen zonsopkomst aan het hoogste punt aan de hemel, in het zuiden, op 51° boven de horizon (in Utrecht). Mars wordt wel de Rode Planeet genoemd. Al met het blote oog is te zien dat de planeet “rossig” van kleur is in vergelijking met Regulus, die een blauw-wittige gloed heeft.  

04.05:  De Maan bedekt Botein (δ Arietis), een ster van magnitude +4,3 in het sterrenbeeld Ram. De ster wordt bedekt door de verlichte rand van de Maan om 04:05 uur. Om 04:35 uur wordt deze weer zichtbaar aan de zeer dunne onverlichte maanrand. De Maan staat bij de intrede 38° boven de horizon, bij de uittrede is dat 33°, voor een waarnemer in Utrecht. De Maan is voor 100% verlicht, wat het waarnemen van de bedekking erg lastig maakt. De details van de bedekking voor een aantal plaatsen in Nederland en België zijn te vinden in deze tabel.  

20.46:  De Maan staat 3,5° ten zuiden van de Pleiaden, in het sterrenbeeld Stier. De dichtste nadering vindt bij ons plaats op een hoogte van 33° boven de horizon, in het oosten en is dus goed te zien. De Maan is voor 99% verlicht. De Pleiaden lijken op een klein steelpannetje, maar het gaat niet op het sterrenbeeld Kleine Beer. De Pleiaden is een sterhoop, waarvan met het blote oog circa 6, en met een verrekijker enkele tientallen sterren te zien zijn.  

23.15:  In de nacht van 11 op 12 november zijn overgangen van Europa en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig waar te nemen. De overgang begint om 23:15 uur, op het moment dat Europa voor de Jupiterschijf verschijnt, en eindigt om 2:23 uur, op het moment dat Europa's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Europa's schaduw de schijf van Jupiter betreedt (23:57 uur) en Europa de Jupiterschijf weer achter zich laat (01:38 uur). Voor het bekijken van een overgang of een schaduwovergang is een redelijk grote telescoop nodig. Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

zaterdag 12 november
01.30:  De planetoïde 40 Harmonia is in oppositie. Het kleine planeetje, in het sterrenbeeld Ram, heeft nu een magnitude van slechts +9,4m. Er is daarom een telescoop met redelijke opening nodig om het object te kunnen zien. Voor een waarnemer in Utrecht staat Harmonia rond 00:30 uur in het zuiden, op circa 50° boven de horizon. Klik op het kaartje hiernaast voor een grotere kaart, met de positie van de planetoïde en sterren tot magnitude +10,4m. Kijk op deze detailpagina voor meer informatie over de oppositie van Harmonia.  

zondag 13 november
02.15:  Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig waar te nemen. De overgang begint om 2:15 uur, op het moment dat Io de schijf van Jupiter betreedt, en duurt tot 4:49 uur, wanneer Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. Tussen beide gebeurtenissen in is te zien hoe Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (02:39 uur) en Io de Jupiterschijf weer achter zich laat (04:24 uur). Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

05.40:  De planetoïde 30 Urania is in oppositie. De planetoïde, die in het sterrenbeeld Ram staat, heeft tijdens de oppositie een magnitude van slechts +9,5m en kan alleen met een behoorlijke telescoop worden waargenomen. Voor een waarnemer in Utrecht staat Urania rond 00:20 uur in het zuiden, op circa 60° boven de horizon. De kaart (zie hiernaast) toont de positie van de planetoïde en sterren tot een helderheid van +10,5m. Kijk op deze detailpagina voor meer informatie over de oppositie van Urania. Zie de pagina Planetoïden in 2011 voor meer gegevens van planetoïden.  

07.38:  Mercurius staat 2,0° ten zuiden van Venus (-3,3m). De dichtste nadering vindt onder de horizon plaats voor een waarnemer in de Benelux en in de schemering. De samenstand is met veel moeite te zien op 12 of 13 november rond 17:15 uur. De twee objecten staan in het eerste geval zo'n 3° boven de zuidwestelijke horizon, 2,0° van elkaar verwijderd. In het andere geval is de samenstand te zien boven de zuidwestelijke horizon, op een hoogte van circa 2°, eveneens 2,0° van elkaar verwijderd. Kies een waarneemplaats met vrije blik op de horizon. De Zon staat slechts 4° onder de horizon. De helderheid van Mercurius is nu -0,1m.  

23.34:  In de nacht van 13 op 14 november zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Io volledig te zien. Om 23:34 uur zien we het begin van de bedekking op het moment dat Io achter de schijf van Jupiter verdwijnt, en duurt tot 2:08 uur, wanneer Io weer uit Jupiter's schaduw verschijnt. Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.  

maandag 14 november
09.40:  Mercurius bereikt zijn grootste oostelijke elongatie en is avondster. De hoekafstand van Mercurius tot de Zon bedraagt 22°45’. De planeet staat ten oosten van de Zon en gaat na de Zon onder. De planeet heeft nu magnitude 0,0, is voor 63% verlicht en heeft een schijnbare diameter van 6,6”. Aan het einde van de burgerlijke schemering, rond 17:27 uur, staat Mercurius nog slechts 0° boven de horizon, in het zuidwesten. Dit is dus een ongunstige avondverschijning (zie Waardoor zijn Mercurius en Venus soms ver van de Zon slecht zichtbaar? in de veelgestelde vragen voor meer informatie over de wisselende zichtbaarheid van de binnenplaneten met de seizoenen). De planeet gaat om 17:34 uur onder, 00:44 uur na de Zon. Er is een horizonkaart voor deze verschijning beschikbaar. De grootte van het stipje op de kaart geeft de helderheid weer. Mercurius is helderder voor de grootste avondelongatie dan erna. Om Mercurius te vinden kan een verrekijker handig zijn. Zie de tabel Grootste elongaties van Mercurius voor meer elongaties.  

11.47:  Saturnus staat 4,3° ten noorden van Spica, de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd (+1,0m). De dichtste nadering gebeurt bij ons op een hoogte van 27°, maar bij daglicht. De samenstand is te zien rond 7:15 uur, of op 15 november rond 6:15 uur. De twee objecten staan in het eerste geval in het zuidoosten, op een hoogte van ongeveer 15°, 4,3° van elkaar verwijderd. In het andere geval is de samenstand te zien in het oostzuidoosten, op zo'n 8° boven de horizon, zo'n 4,3° van elkaar vandaan. Saturnus heeft op dit moment een helderheid van +0,9m.  

20.42:  Vanavond is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig waar te nemen. Om 20:42 uur zien we het begin van de overgang op het moment dat Io de schijf van Jupiter betreedt, en duurt tot 23:18 uur, op het moment dat Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is te zien hoe Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (21:08 uur) en Io de Jupiterschijf weer achter zich laat (22:51 uur). Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.  

dinsdag 15 november
01.14:  Vannacht zijn overgangen van Ganymedes en zijn schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel te zien. Om 1:14 uur zien we het begin van de overgang op het moment dat Ganymedes voor de Jupiterschijf verschijnt, en duurt tot 4:45 uur, op het moment dat Ganymedes' schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Ganymedes de Jupiterschijf verlaat (02:46 uur) en Ganymedes' schaduw voor de schijf van Jupiter verschijnt (02:51 uur). Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

17.25:  Tot 18:00 uur staan alle Galileïsche manen ten westen van Jupiter. Van binnen naar buiten: Io, Europa, Callisto en Ganymedes. Jupiter staat in het oosten op een hoogte van 14° boven de horizon, dus kies een waarneemplaats met een vrije blik op de horizon. De Zon staat 8° onder de horizon en het schemert. Om 18:00 uur verdwijnt Io achter de schijf van Jupiter. Io blijft onzichtbaar tot 20:37 uur, wanneer zij weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Voor meer details en andere verschijnselen, zie deze tabel.  

woensdag 16 november
05.29:  De Maan bedekt 74 Geminorum, een ster van magnitude +5,0 in het sterrenbeeld Tweelingen. Om 05:29 uur verdwijnt de ster achter de verlichte rand van de Maan en om 06:22 komt deze weer tevoorschijn, nu aan de onverlichte maanrand. Een waarnemer in Utrecht ziet de Maan aan het begin op een hoogte van 54° staan, aan het einde van de bedekking op 50°. De Maan is voor 75% verlicht. Deze tabel toont de details van de bedekking voor een aantal plaatsen in Nederland en België.  

23.38:  Jupiter's satelliet Io staat 13,4” ten zuiden van Europa. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.  

donderdag 17 november
03.22:  De Maan bedekt 29 Cancri, een ster met een helderheid van +5,9m in het sterrenbeeld Kreeft. De ster wordt bedekt door de verlichte rand van de Maan om 03:22 uur. Om 04:37 uur wordt deze weer zichtbaar aan de onverlichte maanrand. Bij het begin van de bedekking staat de Maan te Utrecht 45° boven de horizon, bij het einde 51°. De Maan is voor 66% verlicht. Zie deze tabel voor details van de bedekking voor een aantal locaties in Nederland en België.  

vrijdag 18 november
Het maximum van de meteorenzwerm Leoniden vindt vandaag plaats. De radiant van de zwerm staat rond 07:00 uur in het hoogste punt aan de hemel, op 60° boven de horizon. Onder ideale omstandigheden zijn er van deze zwerm zo'n 23 meteoren per uur te verwachten. De meteoren zijn snel en de zwerm is bekend vanwege zijn regens in 1799, 1833, 1866, 1966 en 1999. Rond 07:30 uur gaat het schemeren en om 08:04 uur komt de Zon op. De Maan komt al voor middernacht op, is voor ongeveer 55% verlicht en kan eventueel storen. De piek van deze zwerm is relatief hoog, maar de duur van het maximum is met 5 dagen vrij kort, waardoor het totaal aantal meteoren in deze zwerm toch niet al te groot is. Meteoren waarnemen kan zonder speciale instrumenten. Het blote oog, een heldere hemel, een ligstoel en wat geduld zijn de belangrijkste ingrediënten. Zie de detailpagina Leoniden 2011 voor meer informatie over deze meteoren.  

16.09:  De Maan is in de fase van Laatste Kwartier. De linker helft van de Maan is nu verlicht en de Maan is vooral in de late nacht en vroege ochtend zichtbaar. Om de Maan te zien door een verrekijker of telescoop is de tijd rond (en met name na) Laatste Kwartier zeer geschikt. Op de grens tussen het verlichte en het donkere deel van de Maan gaat de Zon net onder. De bergen en kraterranden werpen hierdoor lange schaduwen, wat een extra diepte-effect veroorzaakt, en het oppervlak van de Maan krijgt daarmee een driedimensionaal karakter, gezien door een kijker.  

zaterdag 19 november
01.30:  Vannacht zijn overgangen van Europa en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig te zien. Om 1:30 uur zien we het begin van de overgang op het moment dat Europa voor de Jupiterschijf verschijnt, en eindigt om 4:59 uur, wanneer Europa's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Europa's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (om 02:33 uur) en Europa de Jupiterschijf weer achter zich laat (03:53 uur).  

zondag 20 november
03.09:  De ster 62 Leonis, een ster van magnitude +6,0 in het sterrenbeeld Leeuw, wordt bedekt door de Maan. Om 03:09 wordt de ster bedekt door de verlichte maanrand en om 03:48 komt deze weer tevoorschijn van achter de onverlichte rand. Bij het begin van de bedekking staat de Maan te Utrecht 12° boven de horizon, bij het einde 17°. De Maan is voor 34% verlicht. De bedekking duurt langer in België dan in het noorden van Nederland. Voor meer informatie over deze bedekking, voor een aantal waarneemlocaties in Nederland en België, zie deze tabel.  

19.40:  Vanavond zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Europa volledig te zien. Om 19:40 uur zien we het begin van de bedekking wanneer Europa achter Jupiter verdwijnt, en duurt tot 23:18 uur, wanneer Europa weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

maandag 21 november
hemel.waarnemen.com heeft 1000 likes op Facebook.  

01.18:  Vannacht is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Io volledig te zien. De bedekking begint om 1:18 uur, wanneer Io achter Jupiter verdwijnt, en eindigt om 4:03 uur, op het moment dat Io weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen. Van 4:03 tot 5:15 uur staan vervolgens alle Galileïsche manen ten oosten van Jupiter. Vanaf Jupiter gezien zijn dat Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat in het westen op een hoogte van 9° boven de horizon, dus kies een waarneemplaats met een vrije blik op de horizon. De Zon staat 32° onder de horizon en het is goed donker.  

16.29:  De planetoïde 115 Thyra is in oppositie. De planetoïde, die in het sterrenbeeld Perseus staat, heeft tijdens de oppositie een magnitude van slechts +9,6m en kan alleen met een behoorlijke telescoop worden waargenomen. Voor een waarnemer in Utrecht staat Thyra rond 00:04 uur in het zuiden, op circa 79° boven de horizon. De kaart (zie hiernaast) toont de positie van de planetoïde en sterren tot een helderheid van +10,3m. Kijk voor meer details over de oppositie van Thyra op deze pagina.  

17.19:  Tussen 17:19 en 22:27 uur staan alle Galileïsche manen ten oosten van Jupiter. Van binnen naar buiten: Io, Ganymedes, Europa en Callisto. Jupiter staat op een hoogte van 37° boven de zuidoostelijke horizon. De Zon staat 29° onder de horizon en het is goed donker.  

22.27:  In de nacht van 21 op 22 november zijn overgangen van Io en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel te zien. De overgang begint om 22:27 uur, wanneer Io de schijf van Jupiter betreedt, en eindigt om 1:13 uur, wanneer Io's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (23:03 uur) en Io de Jupiterschijf weer achter zich laat (00:36 uur).  

dinsdag 22 november
18.21:  De Maan staat 2,8° ten zuiden van Spica, de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd (+1,0m). De dichtste nadering vindt onder de horizon plaats voor een waarnemer in de Benelux. Bekijk de samenstand rond 7:30 uur. Het tweetal staat dan boven de zuidoostelijke horizon, op een hoogte van ongeveer 20°, op een afstand van 6,2° van elkaar. De Maan is voor 13% verlicht.  

19.45:  Vanavond zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Io in zijn geheel waar te nemen. Om 19:45 uur zien we het begin van de bedekking op het moment dat Io achter de schijf van Jupiter verdwijnt, en duurt tot 22:32 uur, op het moment dat Io weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.  

woensdag 23 november
17.32:  Vanavond zijn overgangen van de schaduw van Io en Io zelf over de planeetschijf van Jupiter voor een groot deel waar te nemen. Om 17:32 uur zien we het begin van de schaduwovergang wanneer Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt, en eindigt om 19:42 uur, op het moment dat Io's schaduw het Jupiteroppervlak weer verlaat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Io de schijf van Jupiter verlaat (19:02 uur). Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.  

donderdag 24 november
00.21:  De Maan is in het punt van zijn baan dat het dichtst bij de Aarde ligt: het perigeum. De afstand tot de Maan bedraagt op dit moment 359691 km. Door de geringere afstand lijkt de Maan nu groter aan de hemel te staan dan gemiddeld: 33’13,3”. De Maan is krimpend, voor 4% verlicht en is kort voor zonsopkomst, dus tegen het einde van de nacht, zichtbaar. Het kaartje toont de Maan om 07:34 uur in het sterrenbeeld Maagd, op 11° boven de zuidoostelijke horizon. Zie ook de interactieve applet Verschijnselen van de Maan.  

01.42:  De Galileïsche maan Io staat 12,5” ten zuiden van Europa. Zie de figuur hiernaast en deze tabel voor meer informatie.  

08.19:  Mercurius is stationair in ecliptische lengte. De planeet keert zijn bewegingsrichting ten opzichte van de sterren om en gaat tegen de gangbare richting in bewegen. Dit verschijnsel vindt plaats tussen de grootste avondelongatie en de benedenconjunctie van een binnenplaneet. Zie de interactieve applet Planeetverschijnselen voor meer gegevens.  

21.00:  Callisto is in benedenconjunctie met Jupiter. De satelliet beweegt tussen de Aarde en Jupiter door, maar er vindt geen overgang over Jupiter plaats. We zien Callisto 11,4” ten zuiden van Jupiter's zuidpool staan. Voor meer details, zie deze tabel.  

vrijdag 25 november
07.10:  Het is Nieuwe Maan. De Maan staat vanaf de Aarde gezien in de richting van de Zon, zodat de donkere kant van de Maan naar de Aarde gekeerd is en de verre zijde van de Maan wordt verlicht. Daarnaast staat de Nieuwe Maan alleen bij daglicht boven de horizon. Vanwege deze twee oorzaken kunnen we de Maan op dit moment niet waarnemen. Doordat de Maan zowel minimaal verlicht is, als 's nachts onder de horizon staat, zijn de dagen rond Nieuwe Maan een goed moment voor het waarnemen van deepsky-objecten. De Maan beweegt 1,9° ten zuiden langs de Zon, en er vindt bij ons geen eclips plaats. Over twee weken, op 10 december, is het Volle Maan en vindt een totale maansverduistering plaats, die in onze streken gedeeltelijk zichtbaar is. Zie ook: Hoe ontstaan de fasen van de Maan? in de veelgestelde vragen.  

18.02:  Vanavond is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Ganymedes volledig waar te nemen. Om 18:02 uur zien we het begin van de bedekking op het moment dat Ganymedes achter Jupiter verdwijnt, en eindigt om 22:40 uur, wanneer Ganymedes weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Tussen beide gebeurtenissen in is te zien hoe Ganymedes van achter de planeet tevoorschijn komt (om 19:45 uur) en Ganymedes in de schaduw van Jupiter verdwijnt (20:46 uur).  

18.44:  De Maan staat 3.4° ten noorden van Antares, de helderste ster van het sterrenbeeld Schorpioen (+1,0m). De dichtste nadering gebeurt onder de horizon voor een waarnemer in de Lage Landen. Vanuit onze streken is er van de samenstand niet veel te zien.  

zaterdag 26 november
10.12:  De Maan staat 53' ten noorden van Mercurius (+0,8m). De dichtste nadering vindt bij ons plaats op een hoogte van 2°, maar bij daglicht. De samenstand is alleen met veel moeite zichtbaar rond 17 uur. Het tweetal staat dan in het zuidwesten, op een hoogte van ongeveer 3°, 3,5° van elkaar vandaan. Kies een waarneemplaats met vrije blik op de horizon. De Zon staat slechts 4° onder de horizon. De Maan is voor 3% verlicht.  

zondag 27 november
04.41:  De Maan staat 2,2° ten noorden van Venus (-3,3m). De dichtste nadering vindt bij ons onder de horizon plaats. De samenstand is alleen met veel moeite zichtbaar op 26 november rond 17:15 uur, of op 27 november rond 17 uur. De twee objecten staan in het eerste geval in het zuidwesten, op een hoogte van ongeveer 3°, op een afstand van 7,2° van elkaar. In het andere geval is de samenstand te zien boven de zuidzuidwestelijke horizon, op een hoogte van circa 8°, 6,4° van elkaar verwijderd. De Zon staat slechts 4° onder de horizon. De Maan is voor ongeveer 6% verlicht.  

21.58:  In de nacht van 27 op 28 november is een bedekking door de Jupiterschijf en een verduistering door de Jupiterschaduw van Europa in zijn geheel waar te nemen. De bedekking begint om 21:58 uur, wanneer Europa achter Jupiter verdwijnt, en duurt tot 1:57 uur, op het moment dat Europa weer uit Jupiter's schaduw verschijnt. Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details.  

maandag 28 november
17.29:  De planetoïde 15 Eunomia is in oppositie. De planetoïde, die in het sterrenbeeld Perseus staat, heeft tijdens de oppositie een helderheid van +7,9m en moet met een telescoop worden waargenomen. Eunomia bereikt een maximale hoogte boven de horizon van circa 75°. Dit gebeurt rond 00:18 uur, en geldt strikt genomen voor een waarnemer in Utrecht. De kaart (zie hiernaast) toont de positie van de planetoïde en sterren tot een helderheid van +8,9m. Kijk voor meer details over de oppositie van Eunomia op deze pagina. Zie de pagina Planetoïden in 2011 voor meer gegevens van planetoïden.  

dinsdag 29 november
Dit is een goed moment in het jaar om de nevel NGC1554, ook Struve's verloren nevel genaamd, waar te nemen. De nevel is te vinden in het sterrenbeeld Stier. De opkomst van dit object is om 16:44 uur, de ondergang om 08:22 uur en het bereikt zijn grootste hoogte om 00:35 uur, op 57° boven de horizon. Er is een behoorlijke telescoop nodig om in een zwak en contrastarm hemellichaam als deze nevel iets van details te kunnen zien. Gegevens van ruim 1200 andere deepsky-objecten zijn te vinden via de pagina Gegevens van sterrenbeelden. Foto: DSS.  

Deze tijd van het jaar is prima geschikt om de nevel NGC1555, genaamd Hind's variabele nevel, op te zoeken. De nevel is te vinden in het sterrenbeeld Stier. De opkomst van dit object is om 16:45 uur, de ondergang om 08:23 uur en het bereikt zijn grootste hoogte om 00:36 uur, op 57° boven de horizon. Voor het waarnemen van deepsky-objecten is de precieze datum minder belangrijk dan een donkere, liefst maanloze, hemel. Er is een behoorlijke telescoop nodig om in een zwak en contrastarm hemellichaam als deze nevel iets van details te kunnen zien. Zie voor andere mooie en opvallende deepsky-objecten de pagina Deepsky-objecten per maand. Foto: DSS.  

00.12:  Vannacht is een overgang van de Jupitermaan Io en van Io's schaduw over de planeetschijf van Jupiter volledig te zien. Om 0:12 uur zien we het begin van de overgang wanneer Io de schijf van Jupiter betreedt, en duurt tot 3:09 uur, wanneer Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. Tussen beide gebeurtenissen in is waar te nemen hoe Io's schaduw op het oppervlak van Jupiter verschijnt (om 00:59 uur) en Io de schijf van Jupiter weer verlaat (02:22 uur). Zie deze tabel voor meer details en andere verschijnselen.  

17.30:  Venus is in het aphelium van haar baan. De afstand tot de Zon is nu groot en bedraagt 0,728AE, ofwel 108,938 miljoen km. Vanaf Venus lijkt de Zon circa 1,4 maal zo groot als vanaf de Aarde. De planeet ontvangt door de geringere afstand tot de Zon ongeveer 1,8 maal meer licht en warmte dan de Aarde.  

19.19:  Tussen 19:19 en 21:30 uur staan alle Galileïsche manen ten westen van Jupiter. In toenemende afstand van de planeet staan Europa, Io, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat in het zuidoosten op een hoogte van 44° boven de horizon en de planeet is gemakkelijk te vinden. De Zon staat 35° onder de horizon en het is goed donker. Vanaf 21:30 uur zijn een bedekking door de planeetschijf van Jupiter en verduistering van Io in zijn geheel te zien. Om 21:30 uur zien we het begin van de bedekking wanneer Io achter de schijf van Jupiter verdwijnt, en duurt tot 0:27 uur, op het moment dat Io weer tevoorschijn komt vanuit Jupiter's schaduw. Voor meer details, zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter.  

woensdag 30 november
18.39:  Vanavond zijn overgangen van Io en haar schaduw over de planeetschijf van Jupiter in zijn geheel waar te nemen. De overgang begint om 18:39 uur, op het moment dat Io de schijf van Jupiter betreedt, en duurt tot 21:38 uur, op het moment dat Io's schaduw de Jupiterschijf weer achter zich laat. In de tussentijd is waar te nemen hoe Io's schaduw de schijf van Jupiter betreedt (19:27 uur) en Io de schijf van Jupiter weer verlaat (om 20:49 uur). Zie de tabel Verschijnselen van de manen van Jupiter voor meer details. Tussen 20:49 en 4:31 uur (01/12) staan alle Galileïsche manen ten westen van Jupiter. In toenemende afstand van de planeet staan Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Jupiter staat in het zuidwesten op een hoogte van 38° boven de horizon. De Zon staat 60° onder de horizon en het is goed donker. Om de Galileïsche manen van Jupiter te bekijken is een stabiele verrekijker voldoende.